Wat creëerde de Eurocrisis? #19


We hebben afgelopen les gezien hoe alle eurozonelanden zich massaal niet aan de euroregels hebben gehouden. Dit had tot gevolg dat een aantal landen structureel een veel te hoge staatsschuld heeft opgebouwd. Dit gaan we deze les ontdekken:

  • Waarom de banken geld leenden aan zwakke eurolanden; 
  • Welke essentiële regel de lidstaten niet nakwamen; 
  • Hoe de machthebbers in Europa de eurocrisis voor ‘even’ willen oplossen. 

Om gelijk te beginnen met de vraag waar we de vorige les mee eindigden: hoe wisten bankiers misbruik te maken van onbetrouwbare politici?Banken wisten dat de eurolanden zich aan een andere regel niet zouden houden. Die regel stond beschreven in artikel 104 B van het Verdrag van Maastricht. Daarin werd beschreven dat lidstaten niet aansprakelijk zijn voor de verbintenissen van andere lidstaten [1]. Of anders gezegd: niet aansprakelijk zijn voor de schulden van andere eurolanden. Zoals je kunt zien, mogen ze deze verbintenis ook niet overnemen. 

[1] Artikel 104 B, Verdrag van Maastricht

Artikel 104 B, Verdrag van Maastricht

Dit artikel moest het signaal afgeven aan de lidstaten dat ze niet gered zouden worden als ze zich niet aan de regels zouden houden. Deze regels waren dat een lidstaat niet meer overheidsschuld mag hebben dan 60% van het bbp. Een lidstaat mag ook geen begrotingstekort hebben van meer dan 3% van het bbp [2]. 

[2] Artikel 1, Verdrag van Maastricht

Artikel 1, Verdrag van Maastricht

Maar de bankiers wisten dat de rijke lidstaten, als puntje bij paaltje zou komen, zouden opdraaien voor de schulden van de arme lidstaten. In deze grafiek kun je dit ook duidelijk zien. Eigenlijk symboliseert deze ene grafiek het hele probleem van de euro [3]. 

[3] 10-jaars staatsrente oorspronkelijke Eurolanden*

10-jaars staatsrente oorspronkelijke Eurolanden*

Zo zie je hier dat bijvoorbeeld de Griekse overheid in 1992 - het jaar van het Verdrag van Maastricht - rond de 25% rente betaalde om geld te kunnen lenen. Dat was zowat 17,5% meer dan de Duitse en Nederlandse rente. Je kunt ook zien dat de Italianen en Spanjaarden dubbel zoveel rente moesten betalen als de Duitsers en Nederlanders. Deze landen betaalden meer rente omdat banken verwachtten dat deze landen hun schuld niet zouden terugbetalen. En een hoger risico betekent nu eenmaal een hogere rente. Aan welke kennis leen jij het liefst je geld uit? Aan kennis 1 die een deel van haar inkomen spaart, die ouders heeft met weinig schulden en ook nog eens deel uitmaakt van een rijke familie die veel meer produceert dan consumeert. Of leen je liever aan kennis 2, die meer geld uitgeeft dan dat hij verdient, die ouders heeft met veel schulden en ook nog uit een arme familie afstamt waar iedereen meer consumeert dan produceert? Je leent natuurlijk je geld liever uit aan kennis 1. De banken maakten echter geen onderscheid tussen ‘kennissen’ 1 en 2. Daarom kon de rente van bijvoorbeeld Griekenland en Duitsland tussen 2002 en 2008 nagenoeg even hoog zijn, hoewel dat economisch gezien onzin is [4]. 

[4] 10-jaars staatsrente

10-jaars staatsrente Duitsland Griekenland

Laten we Duitsland en Griekenland eens vergelijken op basis van een aantal economische indicatoren. We beginnen met de overheidsbudgetten van Duitsland en Griekenland. Hier kun je duidelijk zien dat de tekorten in Griekenland vele malen groter waren dan die van de Duitsland [5]. Zo bleef het Duitse gemiddelde onder 3%, terwijl het laagste tekort van Griekenland 4,1% bedroeg. 

[5] Overheidsbudget

Overheidsbudget Griekenland Duitsland

De staatsschuld in verhouding tot het bbp was ook veel hoger in Griekenland [6]. Zo schommelde de Duitse schuld zo rond de 60 à 65%, terwijl de Grieken structureel een schuld van meer dan 100% van hun bbp hadden. 

[6] Staatsschuld in % van het bruto binnenlands product

Staatsschuld in % van het bruto binnenlands product Griekenland Duitsland

Misschien denk je daarbij: ‘de Griekse bevolking zal dan wel meer sparen dan de Duitse’. Maar dat is helemaal niet zo. Hier zie je het spaarpercentage van de huishoudens als percentage van het bbp [7]. Zo zie je hier een groene lijn die aangeeft dat de Duitsers een gemiddeld spaarpercentage hadden van 6,8%, hoewel de Grieken helemaal niets spaarden, maar juist hun spaargeld opaten.

[7] Spaarpercentage huishoudens, in % van het BBP

Spaarpercentage huishoudens, in % van het BBP Duitsland GriekenlandKijk eens naar het verschil tussen de Duitse en Griekse handelsbalans [8]. Dan zie je dat Duitsland jaar in jaar uit een handelsoverschot had. Dat betekent dat Duitsland meer exporteert dan importeert en dat je als land kapitaal opbouwt. Net alsof jij 1000 euro verdient en maar 500 euro uitgeeft. Dan heb jij persoonlijk een handelsoverschot met de wereld en bouw je ook kapitaal op. Bij Griekenland zie je dat het land jaar in jaar uit stevige handelstekorten had: ze consumeren dus meer dan ze produceren. 

[8] Handelsbalans (in miljarden €)

Handelsbalans (in miljarden €) Duitsland Griekenland

De Duitse economie is dus vele malen sterker dan de Griekse. Dan is het net zo onlogisch om geen onderscheid te maken tussen kennis 1 en 2 als tussen Grieken en Duitsers. Toch bevonden de rentestanden zich op hetzelfde niveau [4]. Dat kwam voornamelijk omdat Griekenland sinds 2001 deel uitmaakte van de eurozone en zo de centralebankrente in Griekenland naar een bizar laag niveau kon dalen. Zo bedroeg de rente 23% in 1995. Die rente daalde snel omdat de financiële markten steeds meer ervan uitgingen dat Griekenland lid zou worden van de eurozone [9]. 

[9] Centrale bank rente Griekenland

Centrale bank rente Griekenland Bank of Greece

Als gevolg begonnen de schulden in Griekenland werkelijk te exploderen. Zo bedroeg de totale Griekse schuld in 1999 nog 172 miljard euro en die was in 2009, voordat de eurocrisis begon, opgelopen tot 584 miljard euro, dus een toename van 3,5 keer in ongeveer 10 jaar tijd [10]. 

[10] Totale schuld Griekenland (in miljarden €)

Totale schuld Griekenland (in miljarden €)

Deze totale schuld bestaat uit verschillende onderdelen, zoals huishoudelijke schulden. Deze schuld explodeerde ook onvoorstelbaar dankzij de lage rente die de ECB veroorzaakte door geld in de economie te pompen. Zie les 15 als je wilt weten hoe zoiets gebeurt. Deze schulden stegen van 12 miljard euro in 1999 tot maar liefst 136 miljard euro [11]. De hoeveelheid huishoudelijke schulden vermenigvuldigde zich dus elf keer in 10 jaar tijd. 

[11] Griekenland schuld huishoudens en non-profit organisaties (in miljarden €)

Griekenland schuld huishoudens en non-profit organisaties (in miljarden €)

Het was echter de Griekse staat die het meest van al verantwoordelijk was voor de toename van de Griekse schulden. Zo steeg de staatsschuld van 116 miljard euro in 1999 tot maar liefst 308 miljard euro [12]. Ook deze schuld verdrievoudigde dus bijna. 

[12] Griekse staatsschuld

Ook dit werd mogelijk gemaakt door de ECB. Zo zie je hier duidelijk dat de rente die de Griekse staat moest betalen omlaag werd gedrukt door de ECB [13]. Op het moment dat het duidelijk werd dat Griekenland tot de eurozone toe zou treden, kruisten deze waardes zich. Zo kon Griekenland tegen een bizar lage rentevoet geld lenen. Eén van de redenen dat de banken deze schuldendrift financierden, was dat ze met een Griekse staatsobligatie als onderpand goedkoop geld konden lenen van de ECB. Zie les 13 om te zien hoe dit werkt. 

[13] Rentes Griekenland

Rentes Griekenland 1995 - 2009

De ECB accepteerde normaal gesproken alleen financiële producten met een A-rating als onderpand voor een lening. Doordat kredietbeoordelaars de Griekse kredietwaardigheid bleven downgraden eind 2009, begonnen banken eraan te twijfelen of de ECB het Griekse schuldpapier nog zou accepteren als onderpand. Als gevolg daarvan schoot de rente op Griekse staatsleningen omhoog. Zo betaalde de Griekse staat nog 4,5% rente voor een staatslening op tien jaar in 2009. Dit was in 2012 al gestegen tot 36% [14]. De Grieken konden dus hun schuldprobleem niet meer zelfstandig oplossen door nog meer te lenen. 

[14] Griekse 10-jaars staatsrente

Griekse 10-jaars staatsrente 2002 -2012

Toen bleef er Griekenland geen andere mogelijkheid meer over dan failliet te gaan. Dat betekent dat Griekenland zijn schuld zou moeten herstructureren en het land niet meer zou mogen uitgeven dan ze verdienen. Crediteuren moeten in dat geval toegeven dat ze fouten hebben gemaakt door Griekenland zoveel geld te lenen en moeten dan hun verlies nemen. Je doet dit omdat je weet dat de Grieken je anders nooit zullen terugbetalen. Dit is een standaardprocedure voor iemand die failliet gaat. Maar dit is niet wat gebeurde. Griekenland moest gered worden zonder echt gered te worden. Zie hier de ontwikkeling van de Griekse staatsschuld [15]. Dan zie je dat de staatsschuld net zo hoog is als vóór de eurocrisis. 

[15] Griekse staatsschuld (in miljarden €)

Griekse staatsschuld (in miljarden €) 2009 2017

We hebben allemaal wel gehoord dat er honderden miljarden naar Griekenland zijn gegaan. Waar is dat geld dan gebleven? Dat geld is voornamelijk naar de banken gegaan. Zo zie je hier dat banken voor ongeveer 140 miljard euro aan de Griekse staat hadden geleend [16]. Toen kreeg Griekenland de eerste bailout van 100 miljard euro, waardoor de blootstelling van de banken fors daalde, omdat de banken het meeste van dit geld in hun zak stopten. Het schuldprobleem van de Grieken was echter niet opgelost: er moest een tweede bailout komen. Bij de tweede bailout werd afgesproken dat de banken 50% van hun Griekse staatsleningen moesten afschrijven. Maar je ziet hoe weinig dat bedrag voorstelde; zo hadden ze het meeste geld al terug. 

[16] Blootstelling Buitenlandse Banken aan Griekenland (in miljarden €)

Blootstelling Buitenlandse Banken aan Griekenland (in miljarden €)

Volgens onderzoekers van het ESMT in Berlijn ging slechts 5% van het geld van deze twee bailouts naar het Griekse volk [17]. Zo kwamen ze met deze berekening. Je kan in de tabel observeren dat 9,7 miljard euro naar de huishoudens ging. Meer dan 53 miljard euro ging naar rentebetalingen en meer dan 86 miljard euro ging naar het terugbetalen van de schuld. 

[17] Waar het geld van de 2e bailout-pakketen heen ging.

Waar het geld van de 2e bailout-pakketen heen ging.

Zoals je ziet, zijn de schulden net zo hoog in Griekenland als vóór de crisis: ze zijn zelfs 13 miljard euro hoger [18]! 

[18] Staatsschuld Griekenland (in miljarden €)

Staatsschuld Griekenland (in miljarden €) 2000-2017

Dat komt omdat de eurozonelanden deze schulden van de banken hebben overgenomen. Zo hebben deze landen honderden miljarden aan Griekenland geleend [19]. 

[19] Leningen Eurozone landen aan Griekse Staat (in miljarden €)

Leningen Eurozone landen aan Griekse Staat (in miljarden €)

Hier zie je dat bijvoorbeeld Nederland bijna 17 miljard euro aan Griekenland heeft geleend. Dat geldt ook voor landen die al torenhoge overheidsschulden en tekorten hadden zoals Italië en Spanje. Deze landen hebben dus miljarden moeten lenen van bankiers om dit geld aan Griekenland te geven, zodat datzelfde Griekenland diezelfde bankiers kan uitbetalen [20]. 

[20] Overheidsbudget

Overheidsbudget Italië, Frankrijk Spanje

De euro is dus een mechanisme dat ervoor zorgt dat landen kunstmatig boven hun stand kunnen leven, doordat de ECB en het bankensysteem die biljoenen euro’s schuld creëren uit het niets. Europeanen worden verleid om schulden aan te gaan. Wanneer ze die niet kunnen terugbetalen, laten de landen van de eurozone de landen die te buitensporig schulden zijn aangegaan niet de gevolgen dragen van hun gedrag. Ook de banken verliezen hun geld niet. Integendeel: de euro moet gered worden door nog meer schulden te creëren, hoewel was afgesproken dat dit niet zou gebeuren [1]. Bovendien heeft ook de ECB een regel aan haar laars heeft gelapt. Zo vermeldt Artikel 104 van het Verdrag van Maastricht dat de ECB nooit staatsschulden mocht opkopen van lidstaten [21]. 

[21] Artikel 104 B, Verdrag van Maastricht

Artikel 104 B, Verdrag van Maastricht

Sinds maart 2015 is de ECB echter begonnen met het public sector asset purchase programme [22].

[22] ECB public sector asset purchase programme

ECB public sector asset purchase programme

 Dat houdt in dat de ECB nu geld mag drukken om de staatsschulden op te kopen van lidstaten. Dit heeft de ECB ondertussen gedaan voor maar liefst 1850 miljard euro [23]. 

[23] Bezit Europese Centrale Bank

Bezit Europese Centrale Bank 1999 2017

Dit laat de ECB toe de rentestand op het historisch lage niveau te houden van rond de 0%, wat ervoor zorgt dat we in de eurozone door kunnen gaan met fictief geld lenen [24]. 

[24] Rentes Nederland

Rentes Nederland 1970 2017

Maar politici voelden al aan dat dit fout zou gaan, dus ze hebben in 2012 het Europees stabiliteitsmechanisme opgericht. Dat is een financieringsprogramma dat ervoor moet zorgen dat landen efficiënter gered kunnen worden, mocht het ooit nog een keer fout gaan. Nu staat er dus een pot geld klaar van meer dan 700 miljard euro [25]. 

[25] Kapitaal per Lidstaat - Europees Stabiliteitsmechanisme

Kapitaal per Lidstaat - Europees Stabiliteitsmechanisme

Maar zoals je ziet, werd daarvan maar 80 miljard gestort. De eurozone landen staan dus nog voor 620 miljard euro garant, hoewel dat geld er helemaal niet is. Moet je nagaan: zelfs de Grieken staan garant voor 17,5 miljard euro! 

Als het dus ooit fout gaat met de Italiaanse overheid, kan onze democratisch gekozen regering niet weigeren: afspraak is afspraak. Als de meerderheid van de eurolanden instemmen, dan moeten we het geld gewoon neertellen. Maar ook dit is niet goed genoeg: volgens de voorstanders van de EU moeten we ook een complete bankenunie oprichten. Dit moet het Europese bankensysteem verder integreren, zodat lidstaten nog meer bevoegdheden verliezen. Deze bankenunie bestaat uit drie onderdelen, waarvan twee onderdelen al van kracht zijn. Eerst en vooral is er het Europees toezichtmechanisme. Dit is een organisatie van de ECB die de volle bevoegdheid heeft om toezicht te houden op alle Europese banken in plaats van de nationale centrale banken. Ten tweede is er het Europees afwikkelingsmechanisme, een orgaan dat ervoor moet zorgen dat banken sneller gered kunnen worden zonder dat de lidstaten het proces kunnen vertragen. Tot slot het belangrijkste onderdeel: de Europese bankenunie, die nog niet werd aangenomen als wet. Dit is een Europees depositogarantiestelsel. Als er nu een bank in Italië failliet gaat, dan is het de Italiaanse staat die daarvoor verantwoordelijk is. Maar als deze wet ooit wordt ingevoerd, betekent dit dat Nederlanders hier ook voor zouden moeten opdraaien [26]. 

[26] Voorstel Europees depositoverzekering stelsel

[26] Voorstel Europees depositoverzekering stelselVoorstel Europees depositoverzekering stelsel

Hierover sprak ik al eerder in les 7. Dit is het collectivistische gedachtegoed uit het verleden: het idee dat we onderdanen moeten zijn van een grotere machtsstructuur, omdat een kleine groep mensen beter onze levens kan leiden. Volgens onze machthebbers hebben we namelijk een groot deel van onze welvaart te danken aan de euro. Dit betekent dat ze óf geen verstand hebben van wat geld is (zoals beschreven werd in les 1 en 2), óf ze misleiden het publiek. Zouden deze politici zich niet beter afvragen hoe wij Nederlanders decennialang de grootste haven ter wereld hadden toen we nog de gulden gebruikten? Hebben ze zich ooit afgevraagd hoe het komt dat landen met hun eigen munt, zoals de Verenigde Staten, Singapore, Hong Kong en Zwitserland, rijker zijn dan de grote eurolanden, zoals Nederland en Duitsland [27]? Of waarom Canada en Taiwan rijker zijn dan de Zuid-Europese landen?

[27] Landen naar BBP per hoofd 2017($)

Landen naar BBP per hoofd 2017($)

De euro zorgt niet voor de verspreiding van de mentaliteit van de hardwerkende, Nederlandse kaasboer die elke dag vroeg wakker wordt om kaas te produceren voor buitenlandse consumenten. De euro doet ook niets voor de creatieve geesten bij Philips en verandert ook niets aan de smaak van de buitenlanders die Heineken een hip en lekker bier vinden. Hoe kan het dat Zuid-Korea, dat in 1970 nog één van de armste landen ter wereld was [28], de afgelopen jaren zo rijk is geworden? Komt dat door bedrijven zoals Samsung, Hyundai, LG en KIA of door hun munt?  

[28] Landen naar bbp per hoofd in 1970 Landen naar bbp per hoofd in 1970

De claim dat de euro voor meer welvaart en handel heeft gezorgd, is een fabel. Maar mensen die de euro willen gebruiken om over jouw rug machtig en rijk te worden, zullen het tegenovergestelde zeggen. Tot slot wat we deze les hebben gezien:

  • Banken leenden veel geld aan arme lidstaten, omdat ze wisten dat de andere lidstaten ervoor zouden opdraaien;
  • De ECB heeft de eurocrisis willen oplossen door geld te drukken om zo de schulden op te kopen;
  • De staat wil problemen met de euro vermijden in de toekomst door nog meer macht te centraliseren naar ondemocratische organen.

Volgende les: welke bubbels zullen de Nederlandse economie het meest beschadigen?