Waarom de kredietcrisis van 2008 niet is opgelost. #17


Deze les gaan we ontdekken hoe de economie na de kredietcrisis nog kwetsbaarder werd dan voorheen. We gaan zien hoe de banken ‘echt’ overeind zijn gehouden, wat centrale banken hebben gedaan om de kredietcrisis op te lossen en welke rol de staat speelde in de kredietcrisis. We beginnen met een recap. Centrale banken stimuleerden hevig de economie met krediet in de jaren 90. Dit zorgde voor economische problemen rond het jaar 2000. Deze problemen wilden de centrale banken oplossen door nog meer schulden in de economie te pompen en dit veroorzaakte de kredietcrisis in 2008 [1].

[1] Centrale bank rentes

Centrale bank rentes

Deze crisis was zo heftig dat er drie elementen nodig waren om de bubbeleconomie in stand te houden. Als je begrijpt wat deze drie elementen inhouden, zul je begrijpen dat de volgende crisis nog veel erger zal worden.

Laten we beginnen bij element 1: de banken moesten gered worden. De schuldenballon was in 2008 zo groot geworden dat de banken zichzelf niet meer konden redden. We hebben toen allemaal wel gehoord hoe overheden de banken moesten redden van het failliet, zoals de overname van het Nederlandse ABN Amro of het Amerikaanse Bear Stearns. Maar dit was niet het enige wat de bankenindustrie overeind hield. Dit werd duidelijk nadat het Amerikaanse Congres eind 2010 een wet had aangenomen die het mogelijk maakte voor het congres om eenmalig de activiteiten van de Federal Reserve tijdens de krediet crisis te onderzoeken. Dit had als positief gevolg dat de Government Accountability Office een beeld kon schetsen van wat er zich achter de schermen had afgespeeld [2].

[2] Government Accountability Office Report

Op het nieuws werd er gesproken over bailouts van in de miljarden. Maar dit rapport bracht aan het licht dat de steun aan de banken veel verder was gegaan. Als je deze lijst eens bekijkt, zie je de instituten die tussen 2007 en 2010 grote geldhoeveelheden leenden van de FED [3]. Zo zie je dat het totale geleende bedrag 16 biljoen dollar bedroeg, ofwel 16.000 miljard dollar. 

[3] Banken die grootste leningen kregen van de Federal Reserve 12/2007 - 7/2010 (in miljarden $)

Banken die grootste leningen kregen van de Federal Reserve 12/2007 - 7/2010 (in miljarden $)

Je ziet ook dat banken zoals Citigroup 2500 miljard dollar leenden. Ook Morgan Stanley en Merrill Lynch leenden beide 2 biljoen dollar. Maar als je de lijst goed bekijkt, zie je ook veel Europese instituten die geld leenden. Zo leenden Barclays, Deutsche Bank, Credit Suisse en het Belgische Dexia alles bij elkaar ongeveer 1700 miljard dollar. Maar dit was niet de enige steun die de FED verschafte. Zo leende de FED ook ontiegelijk veel dollars aan buitenlandse centrale banken. Zo zie je dat de FED 10 biljoen dollar leende aan buitenlandse centrale banken [4]. Bijna 80% ging naar de ECB, zowat 8011 miljard dollar.

[4] Totale leningen Federal Reserve aan buitenlandse centrale banken (2008-2010)

Totale leningen Federal Reserve aan buitenlandse centrale banken (2008-2010)

Ook de ECB leende veel geld aan de FED . Zo is het idee dat deze centrale banken valuta’s ruilen. Zo leent de FED van New York dollars aan de ECB [5]. Deze dollars kan de ECB dan aanbieden aan Europese financiële instituten en andersom geldt hetzelfde.

[5] Euro Dollar swap-afspraak

Euro Dollar swap-afspraak

Wat we daarbij wel moeten begrijpen, is dat de FED deze bedragen niet in één som uitleent en later weer terugkrijgt. Zo kan de FED 300 miljard uitlenen voor één week en het daarna terugkrijgen en dan de week erop nog eens 300 miljard uitlenen. Dan komt het totale bedrag aan leningen op 600 miljard dollar. 

Je kunt je daarbij natuurlijk afvragen waarom de banken in hemelsnaam duizenden miljarden nodig hadden? Om dit beter te begrijpen, moeten we het hebben over het zogenoemde Shadow Banking System. Daarbij komt het gebruik van het woord ‘shadow’ voort uit het feit dat banken officiële bezittingen op hun balans hebben staan. Maar daarbuiten houden banken er ook een schaduwbalans op na, een balans die niet officieel meetelt voor de bank. Daarin zitten de zogenoemde derivaten. Een derivaat is een beleggingsinstrument dat gebaseerd is op een onderliggende waarde. Voor een derivaat heb je twee partijen nodig die een contract opstellen met een onderliggende waarde, bijvoorbeeld een grondstof, valuta, obligatie of een aandeel. Het oorspronkelijke doel van een derivaat was om zichzelf te verzekeren tegen bepaalde risico. 

Dit kan verwarrend klinken, maar ik ga een voorbeeld geven van een derivaat. Neem een slaboer die zich zorgen maakt over de toekomstige slaprijs. De slaboer kan dan een derivaatcontract afsluiten met Subway. Zo heeft de boer 3000 kroppen sla gepland en maakt hij de afspraak dat Subway ongeacht de toekomstige slaprijs 750 euro zal betalen voor de sla. De slaboer doet dit omdat hij zeker wil zijn dat hij een bepaald rendement zal behalen en Subway doet dit om zichzelf in te dekken tegen een hogere slaprijs in de toekomst.

Bankiers begonnen deze markt echter te misbruiken. Zo gingen ze niet derivatencontracten afsluiten om zichzelf te verzekeren tegen risico’s, maar gewoon puur om mee te speculeren. Niemand kent de waarde van deze derivatenmarkt precies. De Bank for International Settlements schat dat de totale waarde van derivaten in westerse landen zowat 540 biljoen bedraagt [6]. 

[6] Globale derivaten markt volgens Bank for International Settlements

Globale derivaten markt volgens Bank of International Settlements

Een prominent wiskundige, Paul Wilmott, heeft uitvoerig onderzoek gedaan naar de totale waarde van derivatenmarkt in de wereld en hij schat de totale waarde op 1,2 biljard dollar. Dat is 1200 biljoen of anders gezegd 1,2 miljoen miljarden, wat overeenkomt met vijftien maal de waarde van de volledige wereldeconomie. Deze markt brengt ongelofelijk risico’s met zich mee voor de samenleving en dus ook voor de banken die speculeren in deze markt. Dit valt af te leiden uit het volgende rapport [7]. 

[7] Quarterly Report on Bank Trading and Derivatives Activities 

Quarterly Report on Bank Trading and Derivatives ActivitiesHet wordt elk kwartaal uitgebracht door the Office of the Comptroller of the Currency, een organisme dat onderdeel is van het Amerikaanse Ministerie van Financiën. In dit rapport krijg je een gedetailleerd overzicht van de Amerikaanse derivatenmarkt. Hier zie je bijvoorbeeld dat de totale hoeveelheid derivaten in de VS 187 biljoen bedraagt; dat is 2,5 keer de waarde van de volledige wereldeconomie[8]. 

[8] Amerikaanse instituten met de meeste derivaten

Amerikaanse instituten met de meeste derivaten

De vier grootste Amerikaanse banken bezitten 91% van deze markt. Als je goed naar deze cijfers kijkt, zie je wat voor risico’s dit met zich meebrengt. Zo bezit JP Morgan 52.610 miljard dollar aan derivaten, hoewel ze slechts 197 miljard dollar aan kapitaal hebben. Voor elke 100 dollar aan derivaten heeft JP Morgan dus slechts 37 dollarcent aan kapitaal. Goldman Sachs spant de kroon: zij bezitten 43.416 miljard dollar aan derivaten, maar beschikken slechts over 27 miljard dollar aan kapitaal. Dat betekent dat Goldman Sachs voor elke 100 dollar aan derivaten slechts 6 dollarcent heeft liggen aan kapitaal. Nu snap je misschien iets beter waarom de banken tijdens de kredietcrisis duizenden miljarden nodig hadden. De verliezen door derivaten lagen namelijk vele malen hoger. Denk eraan: de volgende keer dat je iemand op tv hoort spreken over toxic assets of hypotheekpakketjes, gaat het in werkelijkheid over derivaten. 

Laten we nu eens kijken naar het tweede element dat de bubbeleconomie in stand moest houden. Een element dat tot vandaag een rol blijft spelen, namelijk het feit dat centrale banken de economie blijft stimuleren met lagere rentes. Eerst en vooral is er de de ECB die vanaf de crisis van 2008 tot op vandaag de rente drastisch verlaagd heeft. Zo daalde de rente na de crisis eerst tot 1% en sinds maart 2016 staat de rente op 0% [9]. 

[9] Centrale Bank Rente Nederland

Centrale Bank Rente Nederland

Zoals je je kunt voorstellen, heeft de ECB haar bezit moeten vergroten. Het bezit steeg al drastisch in de jaren vóór de crisis: van 0,7 biljoen naar 1,3 biljoen euro, dus 600 miljard in totaal[10]. Daar kwam sinds de crisis 3,1 biljoen euro bij. 

[10] Bezit Europese Centrale Bank (in miljoenen €)

Bezit Europese Centrale Bank (in miljoenen €)

Meer bezit, zoals we in les 13 hebben geleerd, betekent meer geld. De geldbasis steeg, zoals we weten, al excessief vóór de crisisjaren. Zo werd de geldbasis tussen 1999 en 2008 meer dan verdubbeld: van 420 naar 870 miljard euro. Daar is de afgelopen jaren maar liefst 2230 miljard euro bij gekomen [11].

[11] Geldbasis Eurozone (in miljoenen €)

Geldbasis Eurozone (in miljoenen €) Het doel hiervan is leenstandaarden te verlagen zodat mensen nog meer kunnen lenen. Door al dit kunstmatige geld gaan alle rentes dus omlaag [12]. 

[12] Renteoverzicht Nederland

Renteoverzicht Nederland 1970 - 2017

Zo zie je dat bijvoorbeeld de Nederlandse Staat tegen een recordlage rente kan lenen, net als mensen die een hypotheek nodig hebben. Wat ook absoluut historisch is: de interbancaire rente is nu negatief. Dit betekent dat het voor een bank geld kost om geld uit te lenen aan andere banken. Zoveel geld zit er dus nu in het systeem. Nu naar het Verenigd Koninkrijk: de Bank of England liet na de kredietcrisis de rente ook tot een historisch laag niveau dalen [13]. 

[13] Rente Bank of England

Rente Bank of England

Sinds de oprichting van deze bank in 1694 heeft de rente nooit zo laag gestaan. Zo lieten ze de rente dalen tot een half procent na de crisis. Na het brexitreferendum heeft de Bank of England de rente zelfs eventjes verlaagd tot een kwart procent. Om dat doel te bereiken, heeft de Bank of England haar bezit laten aangroeien van 85 miljard naar maar liefst 565 miljard pond [14]. 

[14] Bezit Bank of England

Bezit Bank of England 1870 2017

Dit had als gevolg dat de geldbasis in het VK spectaculair meegroeide [15].

[15] Geldbasis Verenigd Koninkrijk (miljoenen £)

Geldbasis Verenigd Koninkrijk (miljoenen £)

Je ziet ook het effect: de leenstandaarden gingen nog verder omlaag. Zo daalde de rente voor staatsleningen en hypotheken tot een recordlaag niveau [16]. 

[16] Renteoverzicht Verenigd Koninkrijk

Renteoverzicht Verenigd Koninkrijk

In de VS zag je, zoals je al kon verwachten, precies dezelfde trend. De FED heeft de rente na de crisis tot een ongekend laag niveau doen dalen [17]. Van 2008 tot eind 2015 bedroeg die ongeveer 0%. Momenteel is de rente een beetje gestegen, maar ze staat nog steeds op een historisch laag niveau. 

[17] Rente Federal Reserve Bank

Rente Federal Reserve Bank

Deze lage rente veroorzaakte een ongekende toename in bezit van de FED. Hier zie je een historisch perspectief van 1915 tot 2012 en kun je duidelijk de groei in bezit zien [18]. 

[18] Bezit Federal Reserve

Bezit Federal Reserve 1915 2012

Zo groeide het bezit van 860 miljard dollar vóór de kredietcrisis naar maar liefst 4400 miljard dollar begin 2018. Gevolg: de geldbasis groeide aan van 860 miljard tot 3700 miljard dollar [19].

 [19] Bezit Federal Reserve

Bezit Federal ReserveOok hier gingen de rentestanden omlaag [20]. Zo zie je hier de blauwe lijn van de FED-rente. En je ziet de hypotheekrente, de rente op staatsleningen, enzovoort allemaal naar een recordlaag niveau dalen. Op die manier kon de schuldbubbel ook in de VS verder worden opgeblazen.

[20] Renteoverzicht Verenigde Staten

Renteoverzicht Verenigde Staten

We komen tot slot bij het laatste element: ook overheden hebben de bubbeleconomie in stand gehouden. Bij het begin van deze les hadden we het er al over dat overheden een  aantal banken overeind hadden gehouden. Maar los hiervan zijn overheden tegen een recordsnelheid dieper in de schulden gegaan om de bubbeleconomie extra lucht te geven. Zo zijn ze doorgegaan met het kapotmaken van onze toekomst. Kijk maar eens hoe de staatsschuld wereldwijd sinds het begin van de kredietcrisis meer dan verdubbeld is [21].

[21] Staatsschuld Wereld (in biljoenen $)

Staatsschuld Wereld (in biljoenen $)

Zo bedroeg die schuld in 2007 28 biljoen dollar en vandaag de dag ongeveer 63 biljoen dollar. De afgelopen tien jaar kwam er dus weer 35 biljoen dollar schuld bij. Sta hier even goed bij stil: de hele wereld had honderden jaren nodig om een schuld op te bouwen van 28 biljoen dollar en in tien jaar tijd kwam daar nog eens 35.000 miljard dollar bij. Deze toename was echt alleen maar mogelijk door de tussenkomst van centrale banken over de hele wereld, die hun bezit hebben vergroot van 6,5 biljoen dollar in het jaar 2008 tot 20 biljoen dollar vandaag [22].

[22] Totale bezit grote centrale banken*

Totale bezit grote centrale banken*

We hebben dus een duidelijk beeld geschetst: het probleem van de kredietcrisis was te veel krediet. Hoe heeft men dit op willen lossen? Door nog meer krediet! Maar dit feestje zal niet eeuwig kunnen blijven duren. In de komende lessen zul je erachter komen hoe dit feestje op een meedogenloze, hartverscheurende manier zal eindigen. We zijn nu aan het einde gekomen van deze les, dus we maken weer een korte samenvatting: 

•    De werkelijke reddingsoperatie van de banken kostte duizenden miljarden dollars. 

•    Centrale banken hebben de kredietcrisis crisis op willen lossen door de economie nog meer te stimuleren met nog lagere rentes en nog meer schulden.

•    Overal ter wereld hebben landen hun staatsschuld op een duizelingwekkende wijze laten toenemen sinds de kredietcrisis.  

Volgende les gaan we het hebben over de euro.