Hoe de kredietcrisis van 2008 echt is ontstaan. #16


We hebben de afgelopen les gezien hoe centrale banken in de jaren 90 heel veel schulden in het monetair systeem hadden gepompt. Dit had tot gevolg dat we een recessie kregen rond het jaar 2000. Wat we deze les gaan zien is wat de kredietcrisis van 2008 veroorzaakte en wie de schuld kreeg voor deze kredietcrisis. 

Vorige les zagen we dat een recessie bestempeld werd als iets onwenselijks, waar de machthebbers iets aan moeten doen. Machthebbers moeten een recessie oplossen. De oplossing voor dit probleem was de rente nog meer doen dalen door nog meer schulden in het systeem te pompen. Hierdoor geraakt de economie nog meer uit balans. Het is alsof je iemand die weer nuchter wordt een nog grotere dosering drugs geeft om hem in zijn roes te houden.

Aan de hand van data ga ik laten zien hoe dit in zijn werk gaat. Bekijk eens deze grafiek en zie hoe de ECB van 2003 tot het jaar 2006 de rente liet dalen tot een niveau van ongeveer 2% [1].

[1] Centrale Bank rente Nederland 

Zoals je kunt zien was dit voor Nederland een nieuwe ontwikkeling. Zoals we geleerd hebben in les 13, moet de ECB nieuw geld in de economie pompen om de rente te doen dalen. Hier kun je zien hoe de ECB dat gedaan heeft. Zo steeg het bezit van ongeveer 777 miljard naar 1500 miljard euro, een toename van 93% in 7 jaar tijd [2]! 

[2] Bezit Europese Centrale Bank (in miljoenen €)

Dat bezit steeg doordat de ECB financiële producten kocht met geld dat nog niet bestond. Hier kun je dit ook duidelijk zien. Zo zie je hoe de geldbasis steeg van ongeveer 438 miljard naar 841 miljard, een toename van 92% in 7 jaar tijd [3]. 

[3] Geldbasis Eurozone (in miljoenen €)

Met al dat geld van de centrale bank konden bankiers meer geld creëren uit het niets. Zo steeg de geldhoeveelheid in de eurozone van 5,4 biljoen naar 8,7 biljoen euro [4]. Er kwam dus in 7 jaar tijd 3300 miljard euro bij. 

[4] Geldhoeveelheid M3 Eurozone

In de lessen 9 en 13 heb je kunnen zien hoe dit werkt. Leenstandaarden in de Eurozone gingen, ook voor Nederlanders, verder omlaag, zoals je ook kunt in deze grafiek met een overzicht van de verschillende Nederlandse rentestanden [5]. Alle rentes gingen nog meer omlaag. 

[5] Renteoverzicht Nederland

De private schuld nam weer op spectaculaire wijze toe. In de vorige les zagen we al hoe de private schuld tussen 1990 en 1999 met 475 miljard euro steeg. Maar er kwam na die periode nog eens 510 miljard euro bij. De schuld bedroeg nu 1200 miljard euro [6]. 

[6] Private Schuld Nederland (in miljarden €)

Dit had tot gevolg dat het aantal langlopende leningen van Nederlanders flink toenam. Zo verdubbelde dit totale bedrag aan leningen in 8 jaar tijd van 350 miljard naar bijna 700 miljard euro [7]. 

[7] Spaartegoeden en schulden Nederlandse huishoudens (in miljarden €)

Je kunt in deze grafiek ook duidelijk zien dat de schulden veel sneller opliepen dan de spaartegoeden. Hypotheekschulden liepen ook verder op: zo nam dit type schuld tussen 2000 en 2007 toe met 147 miljard euro [8]. Sinds het lagerentebeleid vanaf de jaren 90 was de hypotheekschuld toegenomen met 323 miljard euro. 

[8] Nederlandse Hypotheekschuld (in miljarden €)

Dit kwam mede door de lage hypotheekrente als gevolg van het beleid van de centrale bank. Hier kun je de Nederlandse hypotheekrente zien vanaf 1970 [9]. Je ziet dat de rente rond het jaar 2005 op een historisch laag niveau zat. 

[9] Centrale Bank rente en hypotheekrente

Dit zorgde er mede voor dat de huizenprijzen naar een recordniveau konden klimmen, met als gevolg een gemiddelde huizenprijs van 261.000 euro rond de zomer van 2008 [10]. 

[10] Nederlandse huizenprijs

Op die manier liepen de consumentenschulden in verhouding tot het besteedbare inkomen verder op. We zagen afgelopen les dat deze schuld 199% bedroeg in het jaar 2000. 8 jaar later was dit toegenomen tot 274%: 208% hoger dan bij onze zuiderburen in België, 177% hoger dan bij onze oosterburen in Duitsland en 102% hoger dan de Amerikanen [11]. 

[11] Percentage schuld naar netto reëel beschikbaar inkomen in 2008

We hebben Nederland besproken en steken nu het kanaal over. Hier zie je hoe de Bank of England de rente vanaf 2001 liet dalen tot 4% [12]. 

[12] Rente Bank of England

Om tot deze lage rentestand te komen, hebben de Britse centrale bankiers de geldbasis doen aangroeien van 33 naar 73 miljard pond op 8 jaar tijd, een toename van 121% [13]. 

[13] Geldbasis Verenigd Koninkrijk (in miljoenen £)

Gevolg hiervan was dat ook de Britse banken heel veel geld kon creëren uit het niets. Op die manier steeg ook de geldhoeveelheid van 850 miljard naar 1890 miljard euro [14], een toename van 122%. 

[14] Geldhoeveelheid M3 Verenigd Koninkrijk

Hier zie je hoe de leenstandaarden ook in het Verenigd Koninkrijk drastisch omlaaggingen. Zo daalden de rentes tot een ongekend laag niveau. Hier zie je de lage hypotheekrente [15]. 

[15] Renteoverzicht Verenigd Koninkrijk

Mensen gingen onwijs veel geld lenen voor het kopen van een huis. Huishoudelijke schulden schoten omhoog met 120% op 8 jaar tijd: van 643 miljard naar meer dan 1420 miljard pond [16]. 

[16] Schuld huishoudens en non-profit organisaties Verenigd Koninkrijk (in miljarden £)

Mede hierdoor stegen de Britse huisprijzen van 77.000 pond in het jaar 2000 naar 184.000 pond in 2007, een toename van 136% in 7 jaar tijd [17].

[17] Huizenprijs Verenigd Koninkrijk

Deze trend zagen we ook aan de andere kant van de oceaan. In deze grafiek kun je zien hoe ook de Federal Reserve (FED) de rente in het begin van deze eeuw tot een ongekend laag niveau liet dalen. Zo liet de FED de rente dalen van 6,5% in het jaar 2000 naar 1% in 2004 [18]. 

[18] Rente Federal Reserve Bank

Een gevolg hiervan was dat de geldbasis in de VS groeide van 600 miljard naar 860 miljard dollar, een toename van circa 45% op 8 jaar tijd [19]. 

[19] Geldbasis Verenigde Staten (in miljarden $)

Door de lagere rentestanden die sinds het jaar 2000 werden aangehouden door de FED, konden banken onwijs veel geld creëren. Zo steeg de geldhoeveelheid van 4,6 biljoen dollar in het jaar 2000 naar 7,5 biljoen dollar in het jaar 2007 [20]. 

[20] Verenigde Staten M3

Bekijk bijvoorbeeld een deze grafiek: daar zie je aan de blauwe lijn de Fed Rente sinds 1980. Je ziet hoe die tot een ongekend laag niveau daalde. We weten nu dat deze lage rente stand  als resultaat heeft dat de algehele rentestanden in de economie ook naar een ongekend laag niveau kunnen dalen [21]. De rode lijn geeft weer aan hoe de kosten van een hypotheekrente tot een bizar laag niveau daalden. Aan de groene gestreepte lijn kun je zien hoe de rente van de FED ervoor zorgde dat de overheid ook voor een extreem laag bedrag geld kon lenen. 

[21] Renteoverzicht Verenigde Staten

Je kunt nu misschien denken dat Amerikanen veel meer geld spaarden om deze lage rentestand mogelijk te maken. Helaas is dat niet waar; in deze grafiek kun je de Amerikaanse saving rate zien [22]. 

[22] Amerikaanse persoonlijke spaarquote

Die savings rate is het percentage dat mensen sparen van hun salaris. Dit percentage daalde juist in dezelfde periode tot een recordlaag niveau van 1,9%. Deze lage leenstandaarden waren kunstmatig gecreëerd door de FED. Op die manier kon de hele Amerikaanse samenleving zich dieper in de schulden steken en verdubbelde bijna de totale schuld [23]. De totale Amerikaanse schuld steeg van 27 biljoen naar 52 biljoen dollar, m.a.w. 2500 miljard dollar extra schuld op 8 jaar tijd! 

[23] Totale Schuld Verenigde Staten (in miljarden $)

Door toedoen van president Bush en het Amerikaanse Congres stroomde een groot deel van deze schuld richting de huizenmarkt. Bush vond namelijk, net als de Nederlandse politici, dat het makkelijker moest worden om een huis te bezitten, omdat een huis bezitten onderdeel vormt van de Amerikaanse Droom. Voordat Bush aan de macht kwam, stegen de huizenprijzen al door de lage rentestanden van de centrale bank. Maar de politiek van Bush om huizenbezit te stimuleren in combinatie met de hulp van de Federal Reserve deed de Amerikaanse hypotheekschulden op 7 jaar tijd verdubbelen, van 4900 miljard dollar naar 10.006 miljard dollar [24]. 

[24] Huishoudelijke Hypotheekschuld Verenigde Staten (in miljarden $)

Daardoor konden de Amerikaanse huizenprijzen stijgen met 60% op 6 jaar tijd [25].

[25] S&P/Case-Shiller U.S. National Home Price Index

Banken konden spectaculair groeien in dit door de staat en de centrale bankiers gecreëerde klimaat. Zo kon het bezit van deze 3 Amerikaanse banken meer dan verdubbelen in 6 jaar tijd [26]. Al deze banken hadden nu een bezit van boven een biljoen dollar. 

[26] Bezit grootste commerciële Amerikaanse banken (in miljarden $)

We zagen de afgelopen les hoe het bezit van de Nederlandse banken in de jaren 90 opliep van 440 miljard euro naar 983 miljard euro in het jaar 1999. Zoals je kunt zien groeide het bezit voort tot 2168 miljard euro [27]. 

[27] Bezit in Nederland gevestigde financiële instellingen* (in miljarden €)

Dit betekende dat de winsten van de banken ook buitensporig konden toenemen. Zo steeg de winst van ING van 4,5 miljard naar 9,2 miljard euro [28]. 

[28] Nettowinst ING Groep (in miljoenen €)

De winstgroei van het Amerikaanse JP Morgan was nog opmerkelijker. Zo steeg hun winst van 1,6 miljard naar 15,3 miljard dollar [29]. 

[29] Nettowinst JP Morgan Chase & Co. (in miljoenen $)

Het Britse Barclays zag zijn winst ook verdubbelen van 3,5 naar 7 miljard pond [30]. 

[30] Brutowinst Barclays Bank (in miljoenen £)

In tussentijd hadden een aantal vrijemarkteconomen zoals Peter Schiff, Jim Rogers en Marc Faber ingezien dat deze tussenkomsten door de overheid en de centrale bankiers slecht gingen aflopen. Ze beseften dat dit problemen zou veroorzaken en hebben de krediet crisis ook met zoveel woorden voorspeld. Dit konden ze omdat ze hun inzichten en analyses gebaseerd hadden op economen zoals Ludwig von Mises, Murray Rothbard en Friedrich Hayek. Deze economen hebben een heel belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de theorie over de boom-bustcyclus die ik eerder al besproken heb in de lessen 10 en 15. Deze theorie stelt dat een economie alleen duurzaam kan groeien als er onderconsumptie is. Dat zorgt ervoor dat er middelen overblijven die dan weer gebruikt kunnen worden voor kapitaalinvesteringen. Doordat banken geld creëren uit het niets kunnen ze de samenleving verkeerdelijk het idee geven dat er middelen voorhanden zijn, hoewel die er eigenlijk niet zijn. Dat zorgt er dan weer voor dat middelen verkeerd zullen worden gebruikt, wat leidt tot een economische crisis

Deze vrijemarkteconomen kregen gelijk: het ging ook helemaal fout rond het jaar 2008. Een grote groep mensen kon hun schulden namelijk niet meer afbetalen. Het waren Amerikaanse huiseigenaren die hun te dure hypotheek niet meer konden afbetalen. Dat kwam voornamelijk door de FED, die de rente liet stijgen van 1% naar boven 5% [31]. Dit zorgde ervoor dat de variabele hypotheekrente van 3,41% naar 5,8% steeg [32]. 

[32] Federal Reserve rente en hypotheekrente

Hierdoor konden veel Amerikanen hun hypotheekschuld niet meer terugbetalen, waardoor het percentage wanbetalers explosief steeg. Normaal bedroeg dat percentage ongeveer 2%, maar dit steeg naar boven 11% [33]. 

[33] Percentage wanbetalers Amerikaanse familiewoningen

Dit had zware gevolgen voor de rest van de wereld omdat over de hele wereld was gespeculeerd met Amerikaanse hypotheken. Omdat we in een algehele bubbeleconomie leven, veroorzaakt dit soort gebeurtenissen een kettingreactie. Het gevolg was dat de treuzelaars geen vertrouwen meer hadden in de bubbeleconomie,  het financiële systeem gedeeltelijk in elkaar klapte en de westerse wereld in een ontiegelijke zware recessie belandde. 

Dit had aanleiding kunnen geven tot een moment van bezinning, waarbij de machthebbers eens in de spiegel zouden kijken. Maar zoals altijd geeft het establishment nooit zichzelf de schuld. Wat was volgens hen de oorzaak? Bankiers waren tussen het jaar 2000 en 2007 hebberig geworden en dit had de crisis veroorzaakt. Helaas was de bevolking, die onderwijs heeft gevolgt op  publieke scholen (dat gefinancierd wordt door de staat) niet in staat op een kritische manier te kijken naar de rol van de staat. Volgens de machthebbers was het probleem niet veroorzaakt door politieke inmenging of geldmanipulatie door de centrale bank. Nee, volgens hen was het de vrije markt geweest die dit had aangericht. Als politici alleen maar wat wijzer waren geweest, hadden ze dit kunnen voorkomen door middel van meer interventies en meer wetgeving. 

Er zijn tig argumenten voorhanden waarom het niet de vrije markt was die de kredietcrisis veroorzaakte. Dit werd uitvoerig besproken in de voorgaande lessen. Maar we hoeven niet eens zo ver te gaan. Kijk alleen maar naar de naam die we deze crisis gaven: de kredietcrisis. Aan welke organisatie heeft de staat een monopolie gegeven op het controleren van de hoeveelheid krediet? De centrale bank. Is een monopolie op het creëren van krediet vrije markt? Nee. Is een centrale bank een vrijemarktorganisatie? Nee, het is een kartel dat werd gevormd door toedoen van de Staat. Wie heeft het mogelijk gemaakt dat al die banken zoveel krediet konden creëren om risicovolle dingen te doen? De centrale bank. Van wie krijgt de centrale bank de autoriteit om dat te doen? Van de Staat. Wie is verantwoordelijk voor dat overmatige krediet. De Staat. Wie is de grootste verantwoordelijke voor de crisis? De Staat. Maar goed: het was ook volgens de staat het overmatige verstrekken van krediet dat de economie in de problemen had gebracht. Je zult in de volgende les leren of de Staat deze stelling nou echt serieus nam. 

We zijn nu aan het einde komen van deze les. Wat we deze les hebben gezien is:

  • Centrale banken de recessie van rond het jaar 2000 probeerden op te lossen door een nog grotere kredietexpansie te creëren dan in de jaren 90, met als resultaat een nog grotere crisis in 2008. 
  • Machthebbers namen geen verantwoordelijkheid op voor hun gemaakte fouten en gaven de vrije markt de schuld, terwijl er absoluut geen vrije markt bestond. 

Volgende les: hoe de machthebbers de kredietcrisis hebben willen ‘oplossen’.