Hoe de economie zal crashen. #21


In de vorige les hebben we een aantal bubbels besproken die zullen barsten. In deze les wordt uitgelegd hoe de economie uiteindelijk zal imploderen. Ik zal uitleggen hoe de economie zal instorten als we ons huidige economische model blijven volgen en welke drie schakels onze bubbeleconomie in stand houden. Het feit dat de economie zal instorten, impliceert dat ons huidige economische systeem niet in relatie staat tot de realiteit. En wat nu eenmaal niet kàn bestaan, zal niet eindeloos blijven bestaan.

Een grote filosofe, Ayn Rand, zei ooit: "Je kunt de realiteit negeren, maar je kunt de gevolgen van het negeren van de realiteit niet negeren." En de realiteit is dat we als mensheid een grote fout hebben begaan. We hebben namelijk in 1971 de bankiers voor het eerst in onze geschiedenis de totale controle gegeven over ons geld. Vanaf dat moment gebruikten we fiatgeld: geld dat eindeloos gecreëerd kan worden uit het niets. Vanaf dat moment hadden bankiers de macht om zoveel geld en schulden te creëren als ze maar wilden. 

Zoals we in de afgelopen lessen hebben kunnen zien, is dat ook op een ongekende schaal gebeurd. De machtsbeluste politici hadden er geen belang bij om de bankiers te stoppen. Zo konden die machtsbeluste politici dankzij deze bankiers meer macht uitoefenen over het volk. Ook het volk wilde deze politici niet stoppen, omdat het op door de staat gefinancierde onderwijsinstellingen heeft geleerd dat deze politici voor hen moet zorgen. De gewone burger heeft geen behoefte aan vrijheid en wil dat de politiek meer macht uitoefent over zijn/haar leven. Bovendien is die burger zich ook helemaal niet bewust van het huidige geldsysteem, aangezien dit hem of haar nooit werd geleerd op de door de staat gefinancierde onderwijsinstelling. 

Het probleem is echter dat dit geldcreatiesysteem niet duurzaam kan werken. Als je erover nadenkt, is dit ook logisch. Als we rijk zouden kunnen worden van kunstmatige geldcreatie, waarom geven we dan niet elke inwoner van de wereld eindeloos krediet? De reden hiervoor is dat er een prijs betaald moet worden voor het kunstmatige creëren van geld. Als een bankier doet aan kunstmatige geldcreatie heeft dit een kunstmatig lage rente tot gevolg. Daaruit krijg je kunstmatige schuld en kunstmatige uitgaven. Hierdoor ontstaat er dan weer kunstmatige economische activiteit, wat uiteindelijk leidt tot een economische crisis. Volgens de leiders in onze samenleving vormt dit geen probleem. Zo kunnen wij de economie uit de crisis stimuleren door meer geld te creëren, met als uitkomst nog hogere schulden. We hebben als samenleving dus de commitment gemaakt dat we een economie moeten hebben die op die manier werkt, omdat we afhankelijk zijn van een toename aan schulden [1].

[1] Totale wereldwijde schuld (in milarden $)

Totale wereldwijde schuld (in milarden $)

Maar vergelijk dat eens met een persoon die de commitment heeft gemaakt dat hij/zij zich alleen gelukkig kan voelen door drugs te gebruiken. Deze persoon heeft steeds meer drugs nodig om zich gelukkig te voelen en belandt zo op een dood spoor. Net zoals een drugsverslaafde steeds meer drugs nodig heeft, zo heeft onze economie steeds meer schulden nodig. Maar ook dit pad loopt dood en net dit pad bewandelen we op dit moment.

Er zijn in de kern drie schakels die ons huidige economische systeem nog draaiende houden. Deze schakels zijn er verantwoordelijk voor dat de bubbels die we in de vorige les hebben besproken nog niet uit elkaar zijn gespat. Wanneer je deze schakels begrijpt, zul je inzien dat onze bubbeleconomie alsnog uit elkaar zal spatten, hoewel we die realiteit niet onder ogen willen zien. 

De eerste schakel die de bubbeleconomie in stand houdt, is de centrale bank, de hoofdverantwoordelijke voor het opblazen van deze bubbels. Dat hebben we duidelijk kunnen zien in de lessen 15, 16, 17 en 19. Alleen is het sinds de afgelopen kredietcrisis duidelijk geworden dat de centrale bank niet als enige schakel die bubbeleconomie in stand kan houden. 

Ik gebruik Ierland nu als voorbeeld om te laten zien wat ik hiermee bedoel. Hier zie je de renteontwikkeling van de Ierse Centrale Bank van 1980 tot 1999 en de renteontwikkeling van de ECB tussen 1999 en 2005 [2]. Je ziet hoe de rentes vooral in de jaren ‘90 kelderden van zo’n 14% naar iets minder dan 3%. In het nieuwe millennium onder de ECB zelfs naar 2%. 

[2] Centrale bank rente Ierland

Centrale bank rente Ierland

Deze lage rente was kunstmatig en had tot gevolg dat de geldhoeveelheid exponentieel kon groeien vanaf het begin van de jaren ’90 [3]. Zo steeg de geldhoeveelheid vanaf die periode tot aan de kredietcrisis met maar liefst 2600%. 

[3] Geldhoeveelheid Ierland M1 (in miljoenen €)

Geldhoeveelheid Ierland M1 (in miljoenen €)

Een extra aanbod aan kunstmatig geld betekent dat rentes dalen. Dat kun je hier ook zien aan de groene en blauwe lijnen die de centralebankrente in Ierland weergeven [4]. 

[4] Renteoverzicht Ierland

Renteoverzicht Ierland

Ook is waar te nemen hoe dit de rentestanden omlaag drukte. Zoals bij de interbancaire rente te zien is aan de gestippelde lijn. Aan de gele lijn kun je dan weer zien hoe de rente op leningen in 1980 nog 16% bedroeg, maar rond het jaar 2005 gedaald was naar minder dan 3%. Zo steeg de schuld mede door het lagerentebeleid, dat begon in de jaren ‘90, van 25 miljard naar 530 miljard euro [5]. 

[5] Private schuld Ierland

Private schuld Ierland

De schuldgraad steeg dus met meer dan 2000% in 18 jaar tijd. Dat zorgde voor kunstmatige economische groei en (hierdoor) vervijfvoudigde de waarde van de Ierse beurs tussen 1990 en 2007 [6].

[6] Irish Stock Exchange 1990 - 2007

Irish Stock Exchange 1990 - 2007

Maar dat is niet alles. Laten we eens kijken naar een aantal specifieke ontwikkelingen. Zo zie je dat ook in Ierland, net als in Nederland, de centrale bank de hypotheekrente liet zakken [7]. 

[7] Ierse centrale bank rente en hypotheekrente

Ierse centrale bank rente en hypotheekrente

En net als in Nederland had ook Ierland een fiscaal programma dat burgers stimuleerde om meer schulden aan te gaan door middel van het Mortgage Interest Relief Program. Zo kregen Ieren een groot deel van hun rente-uitgaven terug, zodat het aantrekkelijker werd om een groter deel van hun huis te financieren met schulden. Deze combinatie had ook tot gevolg dat de huizenprijzen in Ierland enorm stegen. Zo kostte een gemiddeld huis in 1990 nog 60.000 euro, maar steeg die prijs vóór de kredietcrisis naar ongeveer 350.000 euro [8]. In de Ierse hoofdstad Dublin stegen de huizenprijzen nog extremer. Zo ging de gemiddelde prijs tussen 1990 en 2006 van 70.000 naar een half miljoen euro [9]. 

[8]Gemiddelde huizenprijs Ierland

Gemiddelde huizenprijs Ierland

[9] Gemiddelde huizenprijs Dublin

Gemiddelde huizenprijs Dublin

Net als veel mensen die nu een huis kopen in Amsterdam, kopen ze het niet omdat ze echt denken dat dat huis zoveel waard is, maar omdat ze denken dat er andere mensen zijn die geloven dat het zoveel waard is. Dit heeft als gevolg dat mensen bereid zijn om een destructief leenpatroon patroon aan te houden. Zo steeg de Ierse huishoudelijke schuld van 63 miljard in 2002 naar 202 miljard euro in 2008 [10].

[10] Huishoudelijke schuld Ierland (in miljarden €)

Huishoudelijke schuld Ierland (in miljarden €)

De banken die het geld van de centrale bank konden uitlenen, maakten natuurlijk recordwinsten [11]. 

[11] Nieuwskoppen over winsten Ierse banken

Nieuwskoppen over winsten Ierse banken Maar op een gegeven moment, rond het jaar 2008, was de kunstmatige stimulering uitgewerkt en begon de Ierse economie in de problemen te geraken. Zo stortte de aandelenmarkt in elkaar en daalde de aandelenindex naar ongeveer hetzelfde niveau als in 1990 [12]. Uiteraard daalden de huizenprijzen ook substantieel [13].

[12] Irish Stock Exchange 1990 - 2009

Irish Stock Exchange 1990 - 2009

[13] Huizenprijs Ierland

Huizenprijs Ierland

Maar zoals je hier kunt zien, heeft de ECB na de crisis de rente voor Ierland onmiddellijk doen dalen naar een historisch laag niveau [14]. Dit bleek echter niet voldoende om de Ierse economie draaiende te houden. 

[14] Centrale bank rente Ierland

Centrale bank rente Ierland

De schulden waren zo groot geworden dat de banken, die een paar jaar eerder nog recordwinsten hadden geboekt, het niet meer redden met alleen maar een lagere rente. Ze moesten gered worden door de staat. Zo ontwikkelde zich een nieuwe dynamiek. Vóór de kredietcrisis van 2008 kon de centrale bank, zonder dat het volk het doorhad, de economie stimuleren met een nog lagere rente. Maar je hebt kunnen zien dat dit systeem in Ierland begon te kraken. Wanneer dit systeem begint te kraken, betekent dit dat iemand zijn schuld niet meer kan betalen en zo zijn kredietwaardigheid verliest. Dat creëert een domino-effect dat de potentie heeft de op schuld gebaseerde bubbeleconomie te laten in elkaar klappen. Wat als oplossing werd aangevoerd, laat deze grafiek duidelijk zien [16].

[16] Nieuwskoppen over bank reddingen Ierland

Nieuwskoppen over bank reddingen Ierland

De Ierse staat moest het kredietwaardigheidsprobleem van private partijen, zoals banken, oplossen door de kredietwaardigheid van de staat als waarborg in te zetten [17]. Daardoor steeg de staatsschuld van 48 miljard in 2007 naar 230 miljard euro in 2013. 

[17] Staatsschuld Ierland

Staatsschuld Ierland

Zo werd de bubbel verder opgeblazen. Maar je ziet het: de staat is dus de volgende schakel die wordt gebruikt om de bubbeleconomie in stand te houden. Deze schakel zal steeds meer onder druk komen te staan in de toekomst, omdat de centrale bank de economie niet meer uit recessies kan stimuleren zoals vroeger. Dit wordt nog duidelijker aan de hand van deze data: Kijk eens naar de rente van de centrale bank in Nederland [18]: die daalde in de jaren ‘80 van 11 naar 4% en in de jaren ‘90 van 9% naar 2%. In het begin van deze eeuw daalde de rente van 5 naar 2% en na de kredietcrisis van 4% naar 0%.

[18] Centrale bank rente Nederland

Centrale bank rente Nederland

Deze verlagingen hebben een steeds lagere impact. Dat is het gevolg van de law of diminishing returns. Zie het als het indrukken van een gaspedaal van een auto: op een gegeven moment neemt de toename in snelheid af. Hier kun je dat ook zien. Banken kunnen, ondanks die lage rente, hun bezit niet meer vergroten zoals ze dat vroeger deden [19]. Dat betekent dat private schulden ook niet meer met hetzelfde tempo toenemen als vroeger [20]. 

[19] Bezit in Nederland gevestigde Financiële instellingen*(in miljarden )

Bezit in Nederland gevestigde Financiële instellingen*(in miljarden )

[20] Private schuld Nederland (in miljarden €)

Private schuld Nederland (in miljarden €)

In het Verenigd Koninkrijk is het hetzelfde verhaal. De rente zakte er in de jaren ‘80 van 17% naar 8% en in de jaren ‘90 van 15% naar 5%. Je ziet het: een dalende trend tot aan de kredietcrisis, toen de rente van 5,5% naar uiteindelijk een kwart procent ging [21]. 

[21] Rente Bank of England

Rente Bank of England

Kijk eens hoeveel geld de Bank of England in de economie heeft gepompt na de kredietcrisis [22]. Ondanks dat is de private schuld niet meer substantieel opgelopen [23].

[22] Geldbasis Verenigd Koninkrijk (miljoenen £)

Geldbasis Verenigd Koninkrijk (miljoenen £)

[23] Private schuld Verenigd Koninkrijk (in miljarden £)

Private schuld Verenigd Koninkrijk (in miljarden £)

In de VS zakte de rente in de jaren ‘80 van 19% naar 6%, in jaren ‘90 van 9% naar 3%, begin deze eeuw van 6,5% naar 1% procent en tijdens de kredietcrisis van 5% naar zo goed als 0% [24]. 

[24] Rente Federal Reserve Bank

Rente Federal Reserve Bank

De Federal Reserve heeft ook ongelooflijk veel geld in de markten gepompt na de kredietcrisis [25]. Maar de private schuld is ook in de VS na de kredietcrisis niet tegen hetzelfde tempo toe blijven nemen als vroeger [26].

[25] Geldbasis Verenigde Staten (in miljarden $)

Geldbasis Verenigde Staten (in miljarden $)

[26] Private schuld Verenigde Staten (in miljarden $)

Private schuld Verenigde Staten (in miljarden $)

De private schulden kunnen natuurlijk in al deze landen nog toenemen, wanneer consumenten weer vertrouwen krijgen in de bubbeleconomie en weer bereid zijn om zich verder in de schulden te steken. Maar je beseft natuurlijk dat centrale banken de economie niet oneindig extra kunnen stimuleren met meer schulden. De implicatie is dat, als we doorgaan met waar we nu mee bezig zijn, er steeds meer druk zal komen te staan op de schakel tussen centrale bank en overheid. Onze economie is namelijk nog nooit eerder zo uit balans geweest als nu. Daarom zal de volgende economische achteruitgang erger zijn dan (de vorige) in 2008. Centrale banken zullen dan nog minder bij machte zijn iets te doen, omdat de rente bijna niet meer lager kan [27]. 

[27] Overzicht centrale bank rentes

Overzicht centrale bank rentes

Die vaststelling geldt voor de hele wereld. Dus als bij de volgende crisis bijvoorbeeld huiseigenaren hun hypotheek weer niet kunnen betalen, zullen sommige banken weer richting de afgrond gaan. Dan zullen overheden deze gaten moeten blijven dichten als ze de bubbeleconomie in stand willen blijven houden. Dat betekent dat staten nog meer geld zullen moeten lenen dan ooit tevoren. Dit wordt steeds problematischer, aangezien veel staten de afgelopen jaren hun staatschuld al op een ongekende manier hebben laten toenemen. Zo is de staatsschuld van de wereld drie keer hoger dan vijftien jaar geleden [28]. 

[28] Staatsschuld Wereld (in biljoenen $)

[28] Staatsschuld Wereld (in biljoenen $)

Dus als overheden tegen dit tempo blijven lenen, zullen we zien dat steeds meer marktpartijen zullen twijfelen of overheden de bubbeleconomie nog in stand kunnen houden. Dat zal gepaard gaan met stijgende rentekosten voor een land. Neem de Nederlandse staatschuld als voorbeeld, die bedraagt nu rond de 440 miljard euro [29]. 

[29] Staatsschuld Nederland

Staatsschuld Nederland

Daar betalen we per jaar ongeveer 6 miljard euro rentekosten over. Dat betekent dat de staat gemiddeld 1,3% rente over zijn schulden betaalt [30]. 

[30] Inkomsten en Uitgaven Nederlandse overheid 2018

Inkomsten en Uitgaven Nederlandse overheid 2018

Stel de rente op staatsleningen gaat weer richting 10% zoals eerder gebeurde in de jaren 70, 80 en 90 [31]. Dan moet er ineens een bedrag opgehoest worden van ongeveer 44 miljard euro. Dat is bijna het bedrag dat we nu uitgeven aan onderwijs, veiligheid en justitie [30]. De Nederlandse economie kan dan moeilijk nog meer schulden op zich nemen.

[31] Nederlandse 10-jaars staatsrente

Nederlandse 10-jaars staatsrente

Maar in Nederland hebben we relatief gezien nog een lage staatschuld. In een land als de VS is dit vele malen erger. Over hun huidige staatsschuld van 20 biljoen dollar betaalt de VS 458 miljard dollar aan rentekosten, een rentepercentage van ongeveer 2% [32][33]. 

[32] Staatsschuld Verenigde Staten

Staatsschuld Verenigde Staten

[33] Verenigde Staten 10-jaars staatsrente

Verenigde Staten 10-jaars staatsrente

Stel dat de rente in de VS weer stijgt naar een niveau van 15%. Dan moet de staat op jaarbasis aan rentekosten alleen al 3300 miljard dollar betalen. Dat bedrag is 82% van het huidige federale budget. Zoals we in les 19 hebben gezien, heeft Griekenland zich op een bepaald moment gedeeltelijk in een dergelijke situatie bevonden [34]. 

[34] Griekenland 10-jaars staatsrente

Griekenland 10-jaars staatsrente

Voor elk land zal hetzelfde scenario gelden, als men blijft denken dat men, net als de Griekse staat, alle problemen kan oplossen door simpelweg bij te lenen. Wanneer de rentestanden echt gaan stijgen voor een land, kan dat land zijn bubbeleconomie niet meer zelfstandig in stand houden. Dan staat de overheid als schakel op knappen. Er zijn dan twee dingen die de overheid als schakel in stand kunnen houden:

1.    Het failliete land kan gered worden door andere landen en/of het IMF. 

Maar dit is uitstel van executie, want het creëert uiteindelijk een domino-effect: zo trekken de problematische landen de minder problematische landen mee de afgrond in. Bovendien zullen grote economieën zoals Frankrijk of de Verenigde Staten nooit gered kunnen worden. 

2.    De centrale bank en/of het Internationaal Monetair Fonds kunnen geld drukken. 

Zo kunnen zij nog meer geld creëren uit het niets om de economie te stimuleren. Weinig mensen weten dit, maar het IMF kan ook geld creëren uit het niets in de vorm van special drawing rights. Alleen is deze vorm van extra geldcreatie geen duurzame oplossing, omdat dit druk zet op de laatste schakel die onze bubbeleconomie in stand houdt: het vertrouwen in geld. Wanneer de machten achter de geldcreatie, geld blijven drukken, zullen de prijzen stijgen en verliezen mensen uiteindelijk koopkracht. Dat zal mensen eraan doen twijfelen of ze hun welvaart wel als fiatgeld willen bewaren. Als gevolg daarvan zullen mensen hun geld in toenemende mate inwisselen voor andere activa. De inflatie zal dan nog meer stijgen, want minder vraag naar geld betekent hogere prijzen. Als je wilt weten waarom dat zo is, zie les 4. Als de machthebbers de bubbeleconomie dan nog in stand willen houden, kunnen ze nog één ding doen: gewoon doorgaan met geld drukken om zo alle schulden op te kopen. Maar dan zal de laatste schakel breken: het vertrouwen in het geld. Wanneer dit vertrouwen is verdwenen, krijg je hyperinflatie: de rente zal dan omhoogschieten en de bubbeleconomie uit elkaar doen spatten. De waarde van ons geld is dan vernietigd en daarmee het kapitaal van de samenleving. En kapitaal, zoals je gezien hebt in les 10, is waar onze welvaart van afhankelijk is. Zover hoeft het echter niet te komen. We kunnen onze huidige economie nog op het rechte spoor krijgen. Hoe dit moet gebeuren, zal in de volgende les behandeld worden.

Tot slot wat we in deze les hebben gezien: 

  • Centrale banken kunnen de bubbeleconomie niet langer zelfstandig in stand houden met alleen lagere rentes;
  • Staten moeten de gaten dichten om de bubbeleconomie in stand te houden door bij te lenen. Maar dit zal er uiteindelijk voor zorgen dat die staten failliet gaan. 
  • Wanneer staten failliet gaan, kunnen alleen de centrale banken en het IMF de bubbeleconomie nog tijdelijk in stand houden door meer geld te drukken. Maar dit zal dan weer leiden tot een complete economische instorting. 

Volgende les: hoe onze economie op een duurzame manier kan herstellen.