De financiële bubbels die Nederland het meest zullen beschadigen. #20


Deze les bespreken we de financiële bubbels die Nederland het meest zullen beschadigen: we gaan zien hoe de vastgoedmarkt de Nederlandse economie zal verscheuren, hoe de euro Nederland een weergaloze financiële klap zal geven en hoe de VS de Nederlandse economie zal doen krimpen. We behandelen in deze les vier bubbels die onvermijdelijk zullen barsten. In de volgende les zullen we daar dieper op ingaan en uitleggen hoe dit proces zal verlopen.

Laten we beginnen met de eerste bubbel: de Nederlandse vastgoedmarkt. Zoals we hebben gezien in les 15 en 16, is er in Nederland een bubbel ontstaan in de huizenprijzen. De voornaamste reden hiervan is het lagerentebeleid van de DNB in de jaren ‘90 en later van de ECB [1]. 

[1] Nederlandse centrale bank rente en hypotheekrente

Nederlandse centrale bank rente en hypotheekrente 1965-2017

Dit heeft ervoor gezorgd dat Nederlanders tegen een kunstmatig lage rente geld konden lenen voor het kopen van een huis. Kunstmatig omdat de lage rente geen gevolg was van een toenemende spaarcultuur in Nederland. Zo is de private schuld in Nederland nooit zo hoog geweest en hebben we een private schuld van 1633 miljard euro, terwijl deze schuld in 1961 niet eens 8 miljard euro bedroeg [2]. 

[2] Private schuld Nederland (in miljarden €)

Private schuld Nederland (in miljarden €) 1960

Relatief gezien bevindt deze schuldgraad zich ook op zijn hoogste punt. Zo bedraagt de private schuldgraad 227% van het bbp, terwijl dit in 1961 maar 33% was [3].

[3] Nederlandse private schuld als % BBP

 Nederlandse private schuld als % BBP 1961-2017 Kijken we naar een volgend voorbeeld. Hier zie je dat er begin jaren ‘90 een mismatch is ontstaan tussen het spaargeld en de huishoudelijke schuld van Nederlandse consumenten. Zo lagen de huishoudelijke schulden voor die periode maar 12,8 miljard euro hoger dan het spaargeld, terwijl die vandaag 405 miljard euro hoger liggen [4]. 

[4] Spaartegoeden en schulden Nederlandse huishoudens (in miljarden €)

Spaartegoeden en schulden Nederlandse huishoudens (in miljarden €)

Niettegenstaande deze ontwikkeling konden de huizenprijzen fors stijgen doordat Nederlanders elkaar gingen beconcurreren met uit het niets gecreëerd geld van de centrale bank [5]. 

[5] Nederlandse huizenprijs

Historische Nederlandse huizenprijs 1975-2017

De Nederlandse staat heeft hieraan meegewerkt via de hypotheekrenteaftrek, die ervoor zorgde dat Nederlanders meer belastingvoordeel kregen naarmate ze meer leenden. Als gevolg daarvan heeft Nederland nu de hoogste hypotheekschuld ter wereld en bedraagt die bijna 100% van het bbp [6]. Vergelijk dit met landen als Japan, Oostenrijk en Italië, waar deze schuld minder dan 35% van het bbp bedraagt. 

[6] Hypotheekschuld in het % van BBP 2017

Hypotheekschuld in het % van BBP 2017

Vaak wordt gedacht dat dit te maken heeft met de hogere inkomens in Nederland. Dit is onjuist, aangezien de totale hypotheekschuld bijna 200% van het inkomen in Nederland bedraagt [7]. 

[7] Hypotheekschuld in het % naar inkomen 2017

Hypotheekschuld in het % naar inkomen 2017

Zo zie je dat ook naar inkomen Nederland de hoogste hypotheekschuld ter wereld heeft. Als voorbeeld landen zoals Frankrijk en Duitsland, waar deze schuld naar inkomen niet eens 70% van het inkomen bedraagt. Ook Denemarken en Zweden scoren hoog qua schuld. Dit komt omdat in deze landen ook een maatregel bestaat die lijkt op de hypotheekrenteaftrek. Belangrijk om te realiseren is dat Nederland ondanks al deze schuld zeer laag scoort op het gebied van huizenbezit [8]. 

[8] Huizenbezit in % 2017

Huizenbezit in % 2017

We hebben in Nederland niet alleen een bubbel op de huizenmarkt, maar ook één op de kantorenmarkt. Zo werden er door het lagerentebeleid veel te veel kantoorpanden gebouwd en is de capaciteit inzake kantoorruimte de afgelopen decennia met 67% gestegen [9]. Maar deze panden hebben voor 18% af te rekenen met leegstand en staan bij veel eigenaren nog voor veel te hoge waarden in de boeken. Wanneer het verlies op deze panden zal worden erkend, zal dit veel schade berokkenen aan de Nederlandse economie.

[9] Oppervlakte/leegstand van kantoren (in mln. m²) en Aandeel Leegstand (in %)

Oppervlakte/leegstand van kantoren (in mln. m²) en Aandeel Leegstand (in %)

De echte klap zal echter pas volgen na het barsten van de bubbel op de huizenmarkt. Deze klap zal ons raken op de volgende manieren:

1.    Nederlanders zullen armer blijken dan ze gedacht hadden. Huiseigenaren die in de veronderstelling leefden dat ze welvarender waren geworden door de op papier hogere waarde van hun huis, zullen door het barsten van de huizenbubbel minder of geen winst boeken.

2.    Veel Nederlanders zullen achterblijven met een restschuld, omdat sommige Nederlanders bereid waren een huis te kopen door te veel schulden aan te gaan of omdat ze na het stijgen van de waarde van hun huis een tweede hypotheek hebben genomen. Het maakt niet uit voor welke van beide varianten ze hebben gekozen: ze zullen na het dalen van de huizenprijzen met een zware schuld achterblijven, want schulden dalen helaas niet mee met de prijzen.

3.    De economische activiteit in Nederland zal afnemen. Een groot deel van de Nederlandse economie kon groeien dankzij die honderden miljarden aan hypotheekschuld. Hierdoor konden allerlei sectoren kunstmatig meegroeien, denk maar aan de bouwsector, de meubelindustrie, de horeca, etc. Als de Nederlandse consumptie na het barsten van de huizenbubbel afneemt, zullen veel bedrijven enorm veel geld verliezen. 

4.    Bedrijven zullen mensen ontslaan. Door de afnemende vraag op de consumentenmarkt maken bedrijven minder winst en zal er worden gesaneerd.

5.    Huiseigenaren zullen hun huis verliezen, want na een ontslag zullen mensen al helemaal niet meer in staat zijn hun te dure hypotheekschuld af te betalen. 

6.    Het spaargeld van de Nederlanders zal in gevaar komen. Zo zullen banken in de problemen komen omdat ze minder hypotheekrentes ontvangen. Doordat ons bankensysteem gebaseerd is op fractioneel bankieren, is het spaargeld van de Nederlanders in het geding en op die manier onze hele economie. Deze theorieën werden al behandeld in les 9 en 10. 

We komen nu bij de tweede bubbel: de bubbel in overheidsschulden van de eurolanden. De staten binnen de eurozone hebben kunstmatig veel geld uitgegeven omdat ze continu de staatsschuld konden verhogen. Hoe dit in zijn werk ging, werd al behandeld in les 18 en 19. In deze grafiek is te zien hoe de rente op staatsleningen de rente van de Europese Centrale Bank volgt [10]. 

[10] Centrale bank rente en staatslening rente

Historische Centrale bank rente en staatslening rente 1965-2017

De Nederlandse staat heeft, vergeleken met andere eurolanden, deze kunstmatig lage rentestanden niet al te veel misbruikt, maar andere eurozonelanden wel [11]. Doordat we dezelfde munt delen, brengt dit een groot gevaar met zich mee voor Nederland. 

[11] Staatsschuld originele Eurozone landen 2017 (in % van het bbp)

Staatsschuld originele Eurozone landen 2017 (in % van het bbp)

Om dit alles te illustreren toon ik de volgende gegevens: hier zie je hoe de Spaanse staat 16% rente betaalde in 1980. Vandaag is die rentevoet gedaald tot 1,21% [12]. 

[12] Spaanse rente 10-jaar staatslening

Spaanse rente 10-jaar staatslening

Dit zou een gevolg moeten zijn van het feit dat Spanje financieel gezonder geworden is dan in 1980, want een lagere rente betekent normaal gesproken dat een lening minder risico met zich meebrengt. Toch is Spanje in werkelijkheid niet financieel gezonder geworden. Zo bedroeg de Spaanse staatsschuld in 1980 maar 16 miljard euro , maar is die momenteel opgelopen tot 1147 miljard euro, een toename van meer dan 7000% [13]. 

[13] Staatsschuld Spanje (in miljarden €)

Staatsschuld Spanje (in miljarden €)

De schuld per hoofd van de bevolking bedroeg in 1980 425 euro en vandaag meer dan 24.000 euro [14]. 

[14] Staatschuld Spanje per hoofd

Staatschuld Spanje per hoofd

Als percentage van het bbp bedroeg deze schuld in 1980 slechts 16%, maar is die inmiddels gestegen tot ongeveer 100% [15]. 

[15] Spaanse staatsschuld, in % BBP

Spaanse staatsschuld, in % BBP 1980 2017

Als je kijkt naar het Spaanse overheidsbudget vanaf 1995 is duidelijk te zien dat er structureel meer tekorten zijn dan overschotten [16]. Hoe zou de rente vandaag dan op een historisch laag niveau kunnen staan [12]?

[16] Overheidsbudget Spanje

Overheidsbudget Spanje

[12] Spaanse rente 10-jaar staatslening

Spaanse rente 10-jaar staatslening

Spanje is bovendien geen uitzondering in de eurozone. Bekijk maar eens deze grafiek van het rentepercentage dat de Franse staat tegenwoordig moet betalen over een 10-jarige lening [17]. 

[17] Franse rente 10-jaar staatslening

Franse rente 10-jaar staatslening

Dan zie je dat dit op ongeveer het laagste niveau ooit staat. Zo betaalt de Franse staat nu ongeveer 0,8% rente; niet te vergelijken met het percentage van 14% dat in 1980 werd betaald. Dat zou een gevolg moeten zijn van het feit dat Frankrijk nu financieel veel gezonder is dan in 1980, want in een vrijemarkteconomie betekent een lagere rente een sterkere financiële situatie. Echter is te zien hoe de Franse staatsschuld is gegroeid van 94 miljard euro in 1980 naar 2218 miljard euro vandaag, een toename van meer dan 2250% [18]. 

[18] Franse staatsschuld (in miljarden €)

Franse staatsschuld (in miljarden €)

Die schuld bedroeg per hoofd van de bevolking 1751 euro in 1980 en vandaag bedraagt die meer dan 30.000 euro [19]. 

[19] Staatsschuld Frankrijk per hoofd

Staatsschuld Frankrijk per hoofd

Je kunt hieruit concluderen dat de Franse overheidsschuld als percentage van het bbp tegenwoordig bijna 5 keer groter is dan in 1980 [20]. Zo bedroeg de overheidsschuld in 1980 20% van het bbp en vandaag bijna 100%.

[20] Franse staatsschuld, in % BBP

Franse staatsschuld, in % BBP

Hier kun je zien dat de Franse staat al 43 jaar na elkaar te kampen heeft met een overheidstekort [21]. 

[21] Franse overheidsbudget, in % BBP

Franse overheidsbudget, in % BBP

Hoe valt het dan uit te leggen dat de Franse staat tegenwoordig de laagste rente moet betalen uit zijn geschiedenis [14]? 

[14] Franse rente 10-jaar staatslening

Franse rente 10-jaar staatslening

Dit soort staten hebben, net als de Griekse staat, in het verleden de toekomst van hun land eigenlijk opgeofferd voor politiek gewin. Wanneer de markten zich ooit opnieuw zullen baseren op de reële financieel-economische situatie, zullen dit soort eurozonelanden grote economische problemen krijgen en, net als Griekenland, richting het faillissement gaan.

Dit heeft de volgende negatieve gevolgen voor Nederland:

1.    De waarde van de euro zal dalen. Op de kortere termijn zal een faillissement van deze zwakkere eurolanden het signaal geven aan spaarders dat ze hun spaargeld beter niet in euro’s kunnen bewaren. Dit betekent minder vraag naar euro’s en dus een lagere waarde.  

2. De Nederlandse export zal afnemen. Eurozonelanden zullen erg veel schade ondervinden wanneer hun staat in de financiële problemen komt. Dit zal ertoe leiden dat de vraag naar Nederlandse goederen zal afnemen. Dat is erg schadelijk voor Nederland, aangezien deze eurozonelanden tot onze grootste exportpartners behoren [22]. 

[22] Grootste exportpartners Nederland (in %)

Grootste exportpartners Nederland (in %)

3. Nederlandse banken en pensioenfondsen zullen veel geld verliezen, aangezien deze instituten veel geld hebben uitgeleend aan die Zuid-Europese landen. Neem bijvoorbeeld het grootste pensioenfonds van Nederland, het ABP. Hun grootste beleggingspost is in Franse staatsschulden [23]. 

[23] Top 100 Grootste Beleggingen ABP

Top 100 Grootste Beleggingen ABP

Hun op twee na grootste beleggingspost is in Italiaanse staatschulden en op de 7de plaats komt Spanje [21]. Maar ook de banken hebben veel geld uitgeleend aan de eurozonelanden, zoals je hebt kunnen zien in les 19. Dit zal spaarders en pensioentrekkers in een benarde positie brengen. 

4. Het laatste negatieve gevolg is het risico dat de Nederlandse staat de problemen nog erger zal maken en de faillieten eurolanden zal proberen te redden, net als dat met Griekenland is gebeurd. De gevolgen van deze keuze zal in de volgende les worden besproken.

Nu komen we bij de Amerika-bubbel: De VS kent, net als veel Europese landen, een bubbel in overheidsschulden. Net als in Europa beweegt de rente op staatsleningen kunstmatig mee met de rente van de Amerikaanse centrale bank [24], zoals eerder al besproken werd in les 13 en 17. 

[24] FED rente en staatslening rente

FED rente en staatslening rente

Je ziet bijvoorbeeld dat de rente op een 1-jarige staatslening in 1970 8,1% bedroeg. Vandaag staat die nog steeds op het ongekend lage niveau van 1,3%. De logische conclusie daaruit zou zijn dat de VS er nu economisch beter voor staan dan in 1970. Je ziet hoe de schuld in de VS enorm is gestegen sinds 1970: van 372 miljard dollar tot meer dan 20.000 miljard dollar vandaag [25]. 

[25] Amerikaanse Staatsschuld (in miljoenen $)

Amerikaanse Staatsschuld (in miljoenen $)

Ook de schuld in verhouding tot het bbp is veel hoger dan in 1970. Zo bedroeg de schuld toen 35% en nu 103% van het bbp [26]. 

[26] Amerikaanse Staatsschuld, in % BBP

Amerikaanse Staatsschuld, in % BBP

Hier zie je de Amerikaanse overheidstekorten sinds 1970. Zo zie je dat in 48 jaar de VS slechts vier keer geen tekort had [27].

[27] Amerikaans Overheidsbudget, in % BBP

Amerikaans Overheidsbudget, in % BBP Dan druist het natuurlijk tegen alle logica in dat de Amerikaanse staat vandaag tegen een extreem lage rente geld kan lenen. [24]

[24] FED rente en staatslening rente

FED rente en staatslening rente

Alleen is de VS in één opzicht veel problematischer dan de eurozone. In Europa leven we voornamelijk op elkaars kunstmatige creditcard, maar in de VS leven ze op de creditcard van het buitenland. Dit komt doordat de VS een bijzondere geschiedenis heeft op het gebied van geld. We herinneren ons, als het goed is, nog van les 14 dat het geld in de wereld tot de jaren ‘30 aan de goudstandaard gekoppeld was. In die zin spaarde en handelde iedereen in goud. Echter na de Tweede Wereldoorlog werd de Amerikaanse dollar het middel waarmee iedereen voornamelijk spaarde en handelde. Dit kwam omdat dat de VS het enige land was wiens munt nog aan goud gekoppeld was. Om deze reden werd de dollar beschouwd als de sterkste munt ter wereld en werd de dollar de reserve currency of the world. Deze status van reserve currency heeft de Amerikaanse dollar tot op heden. Hier zie je de samenstelling van de internationale valutareserves. Zo zie je dat de wereld bijna 64% van zijn reserves in dollar aanhoudt en iets minder dan 20% in euro [28]. Je ziet ook hoe bijvoorbeeld de Chinese munt geen rol van betekenis speelt: zo representeert die slechts 1,07% van de internationale reserves. 

[28] Valuta samenstelling Internationale Reserves in 2016

Valuta samenstelling Internationale Reserves in 2016

De dollar vormt dus een ongelofelijke financiële troef voor Amerika, maar tegelijkertijd ook een zwakte. Zoals we weten uit les 14, is de dollar al sinds 1971 niet meer gekoppeld aan de goudstandaard. Doordat mensen de dollar alsnog als een sterke munt beschouwden, hebben Amerikanen massaal dollars kunnen exporteren in ruil voor reële goederen. In deze tabel kun je dit duidelijk zien [29]. 

[29] Handelsbalans Verenigde Staten (in miljoenen $)

Handelsbalans Verenigde Staten (in miljoenen $) 1950-2017

Toen de VS nog aan de goudstandaard gekoppeld was, boekte het handelsoverschotten. Nadat de dollar in 1971 losgekoppeld werd van goud, heeft de VS slecht twee keer een handelsoverschot gekend: in 1973 en 1975. Voor de rest van die periode heeft de VS alleen maar handelstekorten gekend, met als dieptepunt een tekort van 761 miljard dollar in 2006. Al deze tekorten hebben ertoe geleid dat de Amerikaanse staat de rest van de wereld 6,4 biljoen dollar verschuldigd is. Zoals je ziet, zijn de Aziaten de grootste crediteuren [30]. Zo hebben Japan en China meer dan een biljoen dollar aan de Amerikaanse staat geleend. 

[30] Houders Amerikaanse Staatsschuld 2018 (in miljarden $)

Houders Amerikaanse Staatsschuld 2018 (in miljarden $)

De reden dat de wereld bereid is de VS zoveel geld te lenen, is dat ze de dollar als een sterke munt beschouwen. Doordat dat de FED zoveel geld drukt en de schulden in de VS zo hard groeien, zal de reserve currency status van de dollar ooit in gevaar komen[29][30]. 

[31] Geldbasis Verenigde Staten (in miljarden $)

Geldbasis Verenigde Staten (in miljarden $) 1918-2017

[32] Totale Schuld Verenigde Staten (in miljarden $)

Totale Schuld Verenigde Staten (in miljarden $)

Op een gegeven moment zal de wereld de schuldverslaving van de VS niet meer financieren. Dat zal tot gevolg hebben dat de VS niet meer boven zijn stand zal kunnen leven en de dollar een groot deel van zijn waarde zal verliezen.Dit is niet het enige probleem van de VS. Het land kampt namelijk ook met een hoog bedrag aan zogenoemde unfunded liabilities. Dat zijn beloftes die de staat ooit heeft gemaakt aan zijn burgers. Ze beslaan drie terreinen: om te beginnen zijn er de overheidsprogramma’s Medicare en Medicaid. Medicare is een federaal overheidsprogramma dat voor alle ouderen boven 65 gratis gezondheidszorg voorziet. Medicaid zorgt ervoor dat arme families in de VS ook van gezondheidszorg kunnen gebruikmaken. De derde liability is social security, een federaal overheidsprogramma dat alle ouderen in de VS een pensioen garandeert. 

Het probleem is echter dat de Amerikaanse staat de vele premies die het van zijn burgers heeft ontvangen om deze programma’s te financieren niet heeft opgespaard maar in zijn totaliteit al heeft gespendeerd. Daarom is het onmogelijk voor de VS om deze programma’s te blijven financieren. Volgens de Amerikaanse staat zelf zijn er ongedekte verplichtingen ter waarde van 55 biljoen dollar [33]. Dit betekent dat, als de staat de duur van deze programma’s niet drastisch inkort, die staat 75 biljoen dollar schulden zal hebben. Dat staat gelijk aan 400% van het bbp. 

[33] Ongedekte verplichtingen Amerikaanse Staat (in biljoenen $)

Ongedekte verplichtingen Amerikaanse Staat (in biljoenen $)

Zoals we in les 19 hebben gezien, ging Griekenland bij een schuldgraad van 109% van het bbp al richting de afgrond. Volgens Laurence Kotlikoff, professor economie aan de universiteit van Boston, is de toestand nog veel erger. Zo zijn er volgens hem ongedekte verplichtingen van maar liefst 222 biljoen dollar [33]. Deze structurele problemen  zullen desastreuze gevolgen hebben voor de Nederlandse economie en wel om twee redenen:

1.    Nederland is een handelsnatie. Als een grote economie als de VS in de problemen komt, dan zal dit een algeheel negatief effect hebben op de wereldeconomie. Aange-zien Nederland qua omvang de achtste exporteur ter wereld is, met een export die 82% van de economie uitmaakt, zal deze afname van de vraag naar Nederlandse exportproducten enorm veel schade aanrichten in onze economie [34]. 

[34] Grootste export landen ter wereld 2017Grootste export landen ter wereld 2017

2.    Nederlandse banken en pensioenfondsen veel geld zullen verliezen. Zo zijn Nederlandse instituten grote investeerders in de Amerikaanse economie. Nederland is de op twee na grootste buitenlandse investeerder in de VS [35]. Zo komt 10% van alle buitenlandse investeringen in de VS uit Nederland. 

[35] Directe buitenlandse investeringen in de Verenigde Staten 2014 (in miljarden $)

Directe buitenlandse investeringen in de Verenigde Staten 2014 (in miljarden $)

Dat komt door pensioenfondsen zoals ABP die fors investeren in de Amerikaanse economie. Je kunt dat op deze lijst terugzien [23].

[23] Top 100 Grootste Beleggingen ABP

Top 100 Grootste Beleggingen ABP

Zo bevinden drie van hun tien grootste investeringen zich in de VS. De tweede grootste investeringspost van het ABP is in Amerikaanse staatsleningen en op plaats 6 en 10 staan de Amerikaanse hypotheekverstrekkers. Zo besef je meteen dat Nederland veel te verliezen heeft en hoe dit Nederlandse pensioentrekkers en spaarders zal treffen. 

Als laatste en vierde bubbel is er de aandelenmarkt. Deze gigantische bubbel is voornamelijk ontstaan door toedoen van de centrale banken. Deze door de centrale bank gecreëerde bubbel heeft twee oorzaken:

1.    Wanneer centrale banken geld drukken, zorgt dit voor een lagere spaarrente. Jouw spaargeld moet dan namelijk concurreren met extra gecreëerd geld. Stel: je bent een tomatenboer en er komt een tovenaar langs die tomaten kan maken uit het niets. Dan daalt natuurlijk de prijs van jouw tomaten. Zo werkt dit ook voor geld, maar in dit geval zijn de centrale banken de tovenaar. Hier zie je hoe de Nederlandse spaarrente omlaag werd gedrukt door de DNB en de ECB [36], hoe de Bank of England dit voor de Britse spaarrente heeft gedaan [37] en de FED in de VS [38]. Wanneer spaarders minder geld kunnen verdienen door te sparen, zijn ze eerder geneigd aandelen te kopen.

[36] Nederland, centrale bank rente & spaarrente

Nederland, centrale bank rente & spaarrente 1990-2017

[36] Verenigd Koninkrijk, centrale bank rente & spaarrente

Verenigd Koninkrijk, centrale bank rente & spaarrente 1975-2017

[37] Verenigde Staten, centrale bank rente & spaarrente

Verenigde Staten, centrale bank rente & spaarrente 1984-2017

2.    De centrale bank zorgt er door geld te drukken voor dat door de kunstmatige schulden individuen in de economie meer geld aan uitgeven. Dat heeft tot gevolg dat bedrijven ook op een kunstmatige manier meer geld waard zijn en zo meer waard worden op de aandelenmarkt. 

Beide factoren hebben ervoor gezorgd dat aandelenmarkten overgewaardeerd zijn. De Amerikaanse Dow Jones-index is daar een perfect voorbeeld van. Hier zie je hoe die de afgelopen decennia werkelijk is geëxplodeerd [38].

[38] Dow Jones Industrial Average (1912-2018)

Dow Jones Industrial Average (1912-2018) Het pijltje wijst naar de stock market crash tijdens de Grote Depressie, die behandeld werd in les 14. Wat je moet realiseren, is dat, wanneer de schuldkraan gedeeltelijk dichtslibt in een land, de aandelenmarkt in elkaar stort. Hier zie je dat bijvoorbeeld met IJsland [39], hier met de aandelenmarkt van Athene [40] en hier met Cyprus [41]. 

Nederland heeft in dat geval opnieuw veel te verliezen. Zo zijn onze institutionele beleggingen in totaal al meer waard dan 1,5 biljoen euro. 

[39] Iceland Stock Exchange 1993-2017

Iceland Stock Exchange 1993-2017

[40] Athens Stock Exchange 1987-2017

Athens Stock Exchange 1987-2017

[41] Cyprus Stock Exchange 2004-2018

Cyprus Stock Exchange 2004-2018

Tot slot wat we deze les hebben gezien:

•    De Nederlandse hypotheekmarkt vormt een groot gevaar voor huiseigenaren en de algehele Nederlandse economie;

•    De euro heeft het potentieel om de Nederlandse economie te beschadigen;

•    De structurele problemen van de Amerikaanse economie zullen Nederland als een internationaal georiënteerde economie zwaar treffen;

•    De aandelenmarkten zijn kunstmatig gegroeid door toedoen van de centrale banken en zullen hierdoor veel waarde verliezen.

Volgende les: hoe de bubbels zullen barsten...